افسانههای بزرگ درباره «هورمون استرس»؛ حقایقی درباره کورتیزول که اشتباه فهمیدهایم
کورتیزول که معمولاً بهعنوان «هورمون استرس» شناخته میشود، یکی از مهمترین مواد شیمیایی بدن است که هر روز صبح پیش از بیدار شدن فعال میشود. این هورمون به افزایش انرژی، تنظیم فشار خون، کنترل قند خون و آمادهسازی بدن برای فعالیت روزانه کمک میکند. به گفته پزشکان، بدون کورتیزول انسان اساساً نمیتواند زنده بماند.
با وجود نقش حیاتی آن، در فضای آنلاین کورتیزول اغلب مقصر مشکلاتی مثل چاقی شکمی، پف صورت و خستگی ذهنی معرفی میشود و حتی محصولات مختلفی برای «سمزدایی کورتیزول» تبلیغ میشوند. اما متخصصان تأکید میکنند این روایتها بیشتر گمراهکنندهاند تا علمی.
اولین تصور اشتباه این است که کورتیزول ذاتاً مضر است. در واقع این هورمون مانند انسولین برای بدن ضروری است و تنها عدم تعادل آن مشکلساز میشود؛ هم کمبود آن (بیماری آدیسون) و هم افزایش مزمن آن (سندرم کوشینگ) خطرناک است.
تصور دوم این است که کورتیزول باید همیشه پایین باشد. در حالی که این هورمون ریتم شبانهروزی دارد: صبح بالا میرود و شب کاهش مییابد. مشکل زمانی ایجاد میشود که این ریتم طبیعی بههم میریزد، نه صرفاً بالا بودن سطح آن.
افسانه دیگر «صورت کورتیزولی» یا تشخیص احساس بالا بودن کورتیزول است. پزشکان میگویند تغییرات ظاهری واقعی فقط در بیماریهای شدید و طی ماهها رخ میدهد، نه در استرس روزانه. همچنین افزایش کورتیزول را نمیتوان احساس کرد؛ برخلاف آدرنالین، این هورمون بهآرامی تغییر میکند و فقط با آزمایش قابل اندازهگیری است.
افسانههای دیگر شامل ارتباط مستقیم کورتیزول با چاقی، «فرسودگی غدد فوقکلیوی»، و حتی وجود بیماری به نام «خستگی آدرنال» است که از نظر علمی تأیید نشدهاند. متخصصان میگویند این تشخیصها میتوانند افراد را از درمان واقعی مشکلاتی مثل کمکاری تیروئید یا افسردگی دور کنند.
همچنین مکملها، «آداپتوژنها» یا رژیمهای سمزدایی هیچ شواهد علمی قوی برای تنظیم مستقیم کورتیزول ندارند. حتی تستهای خانگی کورتیزول نیز قابل اعتماد نیستند، چون این هورمون در طول روز بهطور طبیعی نوسان دارد و تنها آزمایشهای پزشکی تخصصی میتوانند وضعیت واقعی آن را مشخص کنند.
در نهایت، کارشناسان تأکید میکنند کورتیزول دشمن بدن نیست؛ بلکه سیستمی حیاتی و دقیق است که تنها در صورت اختلال واقعی نیاز به درمان دارد.
