آیا واقعاً «شخصیت اعتیادپذیر» وجود دارد؟

سال‌ها تصور می‌شد بعضی افراد به‌دلیل داشتن نوعی «شخصیت اعتیادپذیر» بیشتر در معرض وابستگی به مواد قرار دارند؛ اما پژوهش‌های جدید تصویری بسیار پیچیده‌تر ارائه می‌کنند. دو مطالعه ژنتیکی عظیم با بررسی اطلاعات بیش از ۲ میلیون نفر نشان داده‌اند که ژن‌ها و ویژگی‌های شخصیتی می‌توانند بر خطر اعتیاد اثر بگذارند، اما چیزی به نام یک «شخصیت واحد اعتیادپذیر» وجود ندارد.
در یکی از این مطالعات که در سپتامبر ۲۰۲۶ منتشر شد، پژوهشگران پنج عامل بزرگ را در ۱.۱۴ میلیون نفر بررسی کردند و ۱۲۶۰ گونه ژنتیکی مرتبط با این ویژگی‌ها را شناسایی کردند. برخی از این نشانه‌های ژنتیکی با مصرف مواد ارتباط داشتند. وظیفه‌شناسی بیشتر با مصرف کمتر مواد مرتبط بود، در حالی که روان‌رنجوری با برخی پیامدهای مصرف مواد، به‌ویژه وابستگی به الکل، ارتباط داشت. سازگاری نیز در مجموع با خطر کمتر اعتیاد همراه بود.
مطالعه‌ای دیگر با داده‌های بیش از ۱.۱ میلیون نفر نشان داد که بخشی از خطر اعتیاد میان مواد مختلف مشترک است، اما در کنار آن، عوامل خاص هر ماده نیز اهمیت دارند. بنابراین، یک ژن یا یک ویژگی شخصیتی به‌تنهایی نمی‌تواند تعیین کند چه کسی معتاد خواهد شد.
تاریخ نیز نشان می‌دهد انسان‌ها هزاران سال است در جست‌وجوی توضیحی برای اعتیاد هستند. برخی دیدگاه‌های قدیمی آن را نتیجه ضعف اراده یا افراط می‌دانستند. بعدها نظریه‌هایی شکل گرفت که بر شخصیت، بیماری، اضطراب و تلاش برای فرار از احساسات ناخوشایند تمرکز داشتند. نظریه «خوددرمانی» نیز مطرح کرد که برخی افراد ممکن است برای کاهش اضطراب، بی‌حوصلگی، درد روانی یا مشکلات خواب به مواد روی بیاورند.
اما ژنتیک داستان را پیچیده‌تر می‌کند. برآوردهای پژوهشی نشان می‌دهد حدود نیمی از خطر ابتلا به اختلالات اعتیادی می‌تواند زمینه ژنتیکی داشته باشد؛ بااین‌حال ژنتیک سرنوشت نیست. سن شروع مصرف، مقدار و قدرت ماده، محیط، تروما، بیماری‌های روان‌پزشکی، روابط اجتماعی و سازگاری تدریجی مغز نیز نقش دارند.
در نتیجه، بهتر است به جای برچسب زدن به فرد با عنوان «شخصیت اعتیادپذیر»، مسیر منتهی به اعتیاد را بررسی کنیم. یک نوجوان هیجان‌طلب، فردی دچار تروما یا شخصی مبتلا به اضطراب ممکن است از مسیرهای کاملاً متفاوتی در معرض اعتیاد قرار گیرد.