پیروزی علم بر فاجعهای نامرئی؛ داستان نجات لایه اوزون و درسی برای بحران اقلیم
در ژانویه 2023، سازمان ملل در تازهترین گزارش خود اعلام کرد که لایه اوزون، این سپر حیاتی زمین، در مسیر ترمیم قرار دارد و انتظار میرود در نیمه دوم قرن بیست و یکم به طور کامل بازسازی شود. این خبر در جهانی که با بحران اقلیمی دستوپنجه نرم میکند، یادآور یکی از موفقترین نمونههای همکاری علم و سیاست است: ماجرای شکلگیری «پروتکل مونترال» در سال 1987.
اوزون با جذب پرقدرتترین پرتوهای فرابنفش خورشید، امکان حیات را روی زمین فراهم میکند. بدون آن، زندگی عملاً غیرممکن است. اگرچه دانشمندان از دههها پیش فرآیندهای شیمیایی تولید و تخریب اوزون را میشناختند، اما در اوایل دهه 1980 ابزارهای پیشرفته پایش نشان دادند که پدیدهای نگرانکننده در حال رخ دادن است.
در سال 1984، دو گروه پژوهشی مستقل از ژاپن و آمریکا کاهش شدید اوزون را بر فراز قطب جنوب مشاهده کردند؛ منطقهای که تصور میشد از آلودگیهای انسانی دور است. خیلی زود توجهها به ترکیبات کلردار و برمدار، بهویژه کلروفلوئوروکربنها و هالونها جلب شد. این مواد که از دهه 1960 در یخچالها، اسپریها، فومها و خاموشکنندههای آتش به کار میرفتند، بسیار پایدار بودند و میتوانستند تا استراتوسفر صعود کنند. آزمایشهای آزمایشگاهی نشان دادند که اتمهای کلر و برم میتوانند مولکولهای اوزون را نابود کنند؛ کشفی که بعدها جایزه نوبل را به همراه داشت.
راز تمرکز تخریب بر قطب جنوب در سال 1985 حل شد: ترکیبی از سرمای شدید، گردبادهای استراتوسفری، ابرهای خاص قطبی و نور خورشید بهاری زنجیرهای از واکنشهای مخرب را فعال میکرد. این کشف به سرعت به کنوانسیون وین و سپس پروتکل مونترال انجامید؛ نخستین توافق زیستمحیطی که همه کشورها آن را تصویب کردند.
اگرچه سوراخ اوزون هنوز کاملاً بسته نشده، اما غلظت مواد مخرب به طور پیوسته در حال کاهش است و دانشمندان میگویند اوزون در مرحله «بهبودی» قرار دارد. پیشبینی میشود تعادل کامل بین سالهای 2060 تا 2070 بازگردد، البته به شرط پایبندی کشورها، کنترل گرمایش زمین و پرهیز از فناوریهای پرریسک مهندسی اقلیم.
داستان نجات اوزون نشان میدهد که علم، وقتی با اراده سیاسی و همکاری جهانی همراه شود، میتواند حتی بزرگترین بحرانهای سیارهای را مهار کند؛ درسی حیاتی برای نبرد امروز ما با تغییرات اقلیمی.
